دو سال پیش در چنین روزی (سوم فروردین ۱۳۹۸) ائتلاف جهانی مبارزه با گروه دولت اسلامی (داعش)، خبر از سقوط آخرین پایگاه این دولت خودخوانده داد. نیروهای دموکراتیک سوریه،  شامل ائتلافی از نیروهای کرد و عرب، و به رهبری ائتلاف جهانی با تصرف باغوز، شهری مرزی در شرق سوریه، آخرین منطقه تحت نفوذ داعش را آزاد کردند و بیرق‌های کبود این "خلافت اسلامی" در نتیجه یک ماه تلاش نظامی به زیرآمد.

سقوط دولت اسلامی داعش و شکستهای پی‌در‌پی آن، ماهها در زمره مهمترین عناوین خبری رسانه‌ها بود و همه لحظه شماری می‌کردند تا این خلافت خودخوانده اسلامی که در زمان اوج اقتدارش بخش‌های وسیعی از عراق و سوریه را در اختیار داشت و مساحتی در حدود بریتانیا را زیر سلطه داشت، از حیّز‌انتفاع ساقط شود. این درحالی است که پیدایش این گروه و ماهها عضوگیری و برنامه ریزی‌اش، حداقل تا زمانی که ابوبکر بغدادی، رهبر این گروه از اعلام موجودیت "خلافت اسلامی" خبر داد، آن‌قدرها محلی از اعراب نداشت. 

پیدایش داعش، دولتی متحجر با ساختاری نوین

بیستم خرداد ١٣٩٣ بود که با سقوط موصل، دومین شهر بزرگ عراق، با جمعیتی حدود دو میلیون نفر، گروه مسلمانان جهادی به عنوان یک کشور مستقل اعلام موجودیت کرد و خود را دولت اسلامی در عراق و شام معرفی ‌کرد. رسانه‌های کشورهای مسلمان اما از نامیدن آنها با عنوان دولت اسلامی ابا داشتند و لذا به عنوان اختصاری آن یعنی "داعش" بسنده کردند.

داعش در ادامه دکترین نظامی کنترل متمرکز و عملیات غیر متمرکز خود، به سادگی و با کمترین مقاومت  موصل را به دست آورد و ارتش عراق ناتوان از مقاومت، مقدار قابل توجهی از مهمات، خودروهای زرهی و سلاح‌های پیشرفته خود را که از سال‌های قبل با کمک آمریکا به دست آورده بود، به شبه نظامیان داعش واگذارکرد. این درحالی بود که این جنگجویان توانستند به حدود پانصد میلیون دلار پول نقد شعبه بانک مرکزی عراق در موصل دست پیدا کنند. بنا به گزارش گاردین پس از تصرف شهر موصل، دارایی‌های داعش احتمالاً بالغ بر چند میلیارد دلار شد. پس از غارت بانک‌ها و مؤسسات مالی و دست‌یابی به تجهیزات نظامی موصل باید به دارایی‌های پیشین داعش مبلغی حدود یک و نیم میلیارد دلار دیگر را نیز افزود.

تا اینجا، همه آنچه برای ایجاد یک دولت مورد نیاز است، فراهم شده بود. اما هر دولتی برای ادامه حیات نیازمند گردش مالی مداوم است. داعش از این واقعیت غافل نبود. بر اساس تحقیق سال ۲۰۱۵ (۱۳۹۴) سازمان فیننکیل اکشین تسک فرک دولت خودخوانده اسلامی منابع مالی متعدد دیگری علاوه بر کنترل بانک‌ها به دست آورد. براساس برآورد وزارت خزانه‌داری آمریکا در سال ۲۰۱۴ (۱۳۹۳) ، داعش حدود ۱۰۰ میلیون دلار نفت خام و محصولات پتروشیمی به واسطه‌ها فروخت. دسترسی به میدان نفتی عجیل درمنطقه کردستان عراق، علاوه بر کنترل تمامی میدان‌های نفتی و گازی مهم سوریه را در استان دیرالزور در مجاورت عراق، منابع مالی کلانی در اختیار داعش گذاردند تا این دولت نوپا بتواند سیطره خود را قوام بخشد.

هویت بخشی

اگرچه جهادیان داعش هویت فردی خود را با این گروه گره زده بودند اما تبدیل این گروه به یک دولت نیازمند هویت بخشی جدیدی بود. این هویت بخشی یا "برندیگ" می‌بایست شهروندان تحت سلطه را نیز به لحاظ ذهنی آماده پذیرش این دولت جدید می‌کرد.

در این راستا، داعش در مناطق تحت سیطره خود علاوه بر ضرب سکه وچاپ اسکناس موسوم به "دینار اسلامی" ، نسبت به صدور گذرنامه ویژه مناطق تحت نفوذ خود نیز اقدام کرد. پلاک خاص برای خودروها صادرکرد و با نشان جدید خود حتی جریمه رانندگی برای متخلفان فرستاد. شهرداری، خدمات اجتماعی، نیروی انتظامی، اداره برق و دیگر سازمانهای مورد نیاز در جوامع شهری به سرعت تشکیل شدند و با توجه به پیشینه بعضی از اعضای اروپایی و آمریکایی پیوسته به داعش که سابقه و تحصیلات در این حوزه‌ها را داشتند، بنا به نظر بسیاری از شهروندان، حتی کارآمد تر از قبل، به ارائه خدمات پرداختند.

این اقدامات اما باعث نشد که ماشین رادیکال و ستیزه‌جوی داعش، تغییر خلق و خوی دهد. ماشین نظامی به پیشروی ادامه داد و مناطق وسیعی از شمال عراق که تحت کنترل نیروهای کرد بود را تصرف کرد.

کشتار شهر سنجار که بیشتر ساکنانش ایزدی، اقلیتی مذهبی‌تاریخی که داعش آنان را کافر می‌دانست، نقطه عطفی در اقدامات دهشت‌افکنانه داعش به شمار می‌رود. این درحالی است که خودنمایی‌های دهشت‌آفرین این گروه، در اواخر تابستان ۱۳۹۳ به اوج  خود می‌رسد. دیگر عضو لژیونر اروپایی داعش، جان جهادی، با لهجه‌ای انگلیسی و ضمن قرائت قرآن، جیمز فولی، خبرنگار آمریکایی را مقابل دوربین سر برید. در هفته‌ها و ماههای بعد دیگرانی چون استیون ساتلاف خبرنگار آمریکایی، دیوید هینس و الن هنینگ، امدادگران بریتانیایی و پیتر کاسیگ امدادگر آمریکایی در برابر دوربین‌های هد و نصب‌شده برپهپاد ذبح شدند.

 داعش حالا علاوه بر شهرهای تحت سیطره خود، بر رسانه‌های جهان نیز نفوذ کرده بود و در کنار آن استیلای خود بر شبکه‌های اجتماعی را به رخ می‌کشید.

نبرد در فضای مجازی

اگرچه استفاده گسترده از شبکه‌های اجتماعی برای دهشت‌افکنی توسط داعش به نقطه اوج خود رسید اما واقعیت این است که این اتفاق، حاصل سالها استفاده این گروه تروریستی از شبکه‌های اجتماعی بود که از فضای مجازی به صورتی سیستماتیک برای عضوگیری و انتشار عقاید خود بهره برده است.

بر اساس یک گزارش داعش توانسته بود بیش از۲۵ هزار عضو از سراسر جهان را از طریق شبکه‌های مجازی جذب کند که  ۴۵۰۰ نفر از آنها از آمریکای شمالی و اروپا هستند. ویکتوریا گریندر، مدیر سیاست گذاری گوگل، در کنفرانسی در ژوئن ۲۰۱۵ (خرداد ۱۳۹۴) نیز با بیان اینکه نحوه نفوذ داعش در شبکه‌های اجتماعی ویروس‌گونه (وایرال) بود.

شبکه گسترده و چندزبانه "اعماق"، نشریات الکترونیکی "دابق" و بعد از آن "الرومیه" در کنار صدها کانال توئیتری، تلگرامی و واتس‌اپی مجاری مجازی بودند که داعش برای نشر عقاید خود از آنها بهره می‌برد.

اگرچه داعش اولین گروه تروریستی نبود که از بستر شبکه‌های اجتماعی برای تبلیغات و عضوگیری بهره می‌برد اما ویژگی منحصربه‌فردی داشت و آن علامت‌گذاری و کار روانشناختی روی مخاطب هدف بود.

داعش نه به عنوان یک گروه تروریستی صرف، که با شناخت پتانسیل‌ها، به عنوان یک جنبش جهادی شروع به فعالیت کرد حال‌آنکه تفاوت داعش با جنبش‌های  قبلی در تلفیق رویاهای نسل جوان سرخورده در اروپا و آمریکا با آرزوهای سوخته و فروخفته برخی از جناح‌های القاعده، ارتشی‌های رانده‌شده عراقی و عناصر اطلاعاتی صدام حسین و عملیاتی کردن این آرزوها در قالب یک آرمانشهر بود.

نیکو پروچا، محقق دانشگاه وین در کشور اتریش بر این عقیده است که قبل از این، هیچ جنبش جهادی نتوانسته بود با تلفیق توئیتر و تلگرام با قلمرو و ثروت   ایده‌ی یک کشور آرمانی را به مخاطبان خود ارائه کند.

اگرچه امروز دیگر داعش مرزهایی جغرافیایی ندارد اما همچنان در تلاش است تا با انجام عملیات انتحاری و بمب‌گذاری نشان دهد که نمرده است. و البته این بزرگترین گروه افراطی جهان همچنان در دنیای مجازی به حیات خود ادامه می‌دهد.

بسیاری از محققان رسانه براین عقیده‌اند که اگرچه اغلب شبکه‌های اجتماعی فعالیت داعش و سمپات‌های آن را رصد  و فیلتر می‌کنند، اما هنوز بخشهای بسیاری از دارک‌وب (بخش ناپیدای اینترنت) در تسلط داعش است و این گروه همچنان در نبرد آنلاین مسلط است.