خودمختاری فرهنگی و اقتصادی نهادهای انتصابی در استان خراسان رضوی، سال‌های متمادی است که از شاخصه‌های مهم سیاست داخلی ایران به‌شمار می‌رود. دولت‌های مستقر در پایتخت با گرایش‌های متفاوت نیز نتوانسته‌اند درمورد ممنوعیت‌ها و سیاست‌گذاری‌های متفاوت در این استان مداخله موثری انجام دهند. هرچند محدوده اثر این سیاست‌ها استانی است، ولی بحث درمورد این سیاست‌ها و روش‌ها در سال‌های اخیر، به یُمن شبکه‌های اجتماعی، جنبه ملی به‌خود گرفته است. این اقدام هیات کوهنوردی مشهد را باید در زمره این اقدامات دانست: صدور بخشنامه‌ای درخصوص الزام زنان به همراه‌داشتن اجازه‌نامه کتبی ازسوی همسر یا ولی خود برای کوه‌پیمایی؛ اقدامی که بلافاصله به واکنش‌های فرهنگی و سیاسی ازسوی فعالان مدنی و نیز گروه‌های مختلف اجتماعی و سیاسی منجر شد و دامنه مباحثات درمورد این موضوع،  در رسانه‌های اجتماعی همچنان ادامه دارد.

الف- توجیه ممنوعیت   

هیات کوهنوردی درمورد صدور این بخشنامه، اعلام کرده بود که علت این اقدام، جلوگیری از فساد و ممانعت از ترویج بی‌بندوباری اخلاقی است. این هیات به این ترتیب، سعی کرده بود بار دیگر توجیه اخلاقی جلوگیری از فساد و بی‌بندوباری در حوزه روابط زنان و مردان بر قامت یک ممنوعیت بپوشاند. در این میان، خانم بتول گندمی، عضو شورای شهر مشهد نیز گفت که  بخشنامه هیات کوهنوردی استان خراسان رضوی لازم‌الاجرا نیست و از هیات خواسته است تا با عذرخواهی، این اقدام خود را هرچه سریع‌تر اصلاح کند.

ب- روش‌های متداول جریان‌های تندروی مشهد

گرچه هیات کوهنوردی بعدا با عقب‌نشینی از موضع خود کرد، اعلام کرد این بخشنامه توصیه‌ای است و الزامی نیست و هدف آن هیات تنها یادآوری مواد قانونی بوده است، اما تجربه نشان داده است که در مورد خاص شهر مشهد، حتی بر فرض عقب‌نشینی گروه‌ها و افراد از مواضع تندروانه‌ پیشین، با حمایت گروه‌های تندروی آن شهر از اقدامات و موضع‌گیری‌های تندروانه، در عمل شرایط تحقق این محدودیت‌ها را به‌ویژه اگر درباره زنان باشد،‌ فراهم می‌کنند.

گروه‌های تندرو در مشهد همواره محدودیت‌های غیرقابل جبرانی را برای افراد و شهروندان و به‌خصوص زنان ایجاد می‌کنند و حتی تغییرات سیاسی در این شهر، به‌ویژه در انتخابات اخیر شوراها، نتوانسته است تاثیر و تغییر ماندگاری در روند این اقدامات محدودیت‌آفرین ایجاد کند.

محدودیت برگزاری کنسرت در مشهد، ازجمله مواردی است که حتی مداخله وزیر و همچنین افراد رده‌بالای نظام برای تعدیل این محدودیت و ممنوعیت، تاکنون هم نتوانسته به نتیجه برسد و افراد شاخص سیاسی در مشهد و به‌ویژه احمد علم‌الهدی، امام‌جمعه تندروی مشهد و دامادش ابراهیم رییسی، تولیت آستان قدس رضوی و یکی‌از ۴ ماموری که بر اعدام بیش‌از ۴هزار زندانی مجاهد و چپ امضا گذاشت، همواره از چنین اقداماتی به‌بهانه حرمت حضور در پیشگاه امام رضا حمایت کرده‌اند. حالا در زمانی که هنوز مشکل برگزاری کنسرت در مشهد برطرف نشده و شورای شهر اصلاح‌طلب مشهد نیز کمتر در توسعه امکانات ویژه برای زنان موفق بوده است، هیات کوهنوردی هم در اقدامی عجیب و باورنکردنی در رابطه با کوهنوردی زنان، شرایط محدودیت‌زا و تنش‌آفرین مشهد را تشدید کرده است.

این درحالی است که برخی اعتقاد دارند هیات کوهنوردی در اعمال محدودیت برای کوهنوردی زنان بدعتی ایجاد نکرده و تنها یکی از موارد ممنوعیت و محدودیت فعالیت‌های بیرون از منزل زنان را یادآوری کرده است. بنابراین انجام کوهنوردی با اجازه همسر، در فضای ذهنی تندروهای مشهد نه تنها موضوع عجیبی نیست، ‌بلکه در تداوم  همان محدودیت‌هایی است که براساس تفکر و تفسیر آنها از دین درت عالیم اسلامی برای زنان وجود دارد.

برخی از فعالان سیاسی و اصلاح‌طلب نیز با بیان این موضوع که این اقدامات در محدوده خراسان اتفاق عجیب و غریبی نیست و تندروها همواره در مشهد مشکلات زیادی برای فعالیت‌های اجتماعی ایجاد می‌کنند، ‌بار دیگر این موضوع را یادآوری کرده‌اند که نحوه اداره شهر مشهد این احساس را القا می‌کند که گویی ایران کشوری است که ظاهرا هر استانش به‌صورت خودمختار و همچون عصر قاجار با نظام تیول‌داری اداره می‌شود.

ج- شورای شهر اصلاح‌طلب و سد تندروهای قدرتمند

در انتخابات شورای پنجم،‌ تلاش‌های زیادی صورت گرفت تا از ورود افراد تندرو به شورا و به تبع آن، اداره شهر با رویکرد تندروی محافظه‌کارانه جلوگیری شود. تلاش‌های سیاسی به‌نتیجه هم رسید و مردم مشهد با رای یکپارچه به اصلاح‌طلبان، از ورود گروه‌های محافظه‌کار به شورا جلوگیری کردند؛ اما ظاهرا شورای شهر اصلاح‌طلب هم نتوانسته است امکان به‌عمل درآمدن رویکردهای اصلاح‌طلبانه را در مدیریت شهری فراهم کند و از اجرایی‌شدن رویکردهای تند و محافظه‌کارانه جلوگیری کند.

چالش حضور زنان در ورزشگاه‌ها همچنان ادامه دارد و زنان به‌علت اتهام فسادآور بودن محیط برگزاری مسابقات، همچنان از تماشای مستقیم مسابقات ورزشی محروم‌اند و هنوز معلوم نیست که آیا رفع محدودیت موقت که دولت روحانی برای کاهش فشار فیفا بر ایران، به آن تن داده، تداوم خواهند داشت یا خیر.

دوچرخه‌سواری زنان نیز ازجمله چالش‌های حضور زنان در فضاهای عمومی است که با صدور فتوای آیت‌الله خامنه‌ای درخصوص ممنوعیت دوچرخه‌سواری برای زنان و نیز ممنوعیت موتورسواری، به محدودیت دشوار و تقریبا غیرقابل رفعی تبدیل شده است. اکنون در چنین وضعیتی، گروه‌های تندرو سعی کردند محدودیت شرکت در کوهنوردی را هم به محدودیت‌های قبلی زنان اضافه نمایند و هنوز از یک سد نگذشته، زنان باید برای بازکردن سد بعدی، تلاش کنند و از جان مایه بگذارند. ضمن اینکه، تاکید بخشنامه‌ای هیات کوهنوردی بر موضوع جلوگیری از بی‌بندوباری، به‌نوعی اشاره به امکاناتی است که در فضاهای کوهنوردی برای برقراری تعامل بین دختران و پسران ایجاد می‌شود. در شرایطی که دختران و پسران امکان تعامل با یگدیگر را ندارند، فضای کوه جزو معدود جاهایی است که دختران می‌توانند به‌راحتی از فضای نشاط‌‌آور آن استفاده کنند.

ضمن اینکه فضاهای کوهنوردی، ازجمله فضاهایی‌اند که همواره از تیررس گشت‌های اخلاقی دور مانده‌اند و به همین دلیل، فضاهایی برای شکل‌گیری روابط بین دو جنس مخالف محسوب می‌شوند که در فضاهای شهری کمتر امکان تعامل با یکدیگر را پیدا می‌کنند. جمهوری اسلامی همه فضاهای عمومی برای تعامل بین زن و مرد را محدود کرده است و جامعه‌شناسان تاکنون بارها تاکید کرده‌اند که با هرچه محدودتر شدن فضاهای تعامل در مکان‌های عمومی،‌ تعامل بین دختران و پسران بیشتر به فضاهای خصوصی و داخل خانه‌ها کشیده می‌شود.

د- تبدیل موضوعات استانی به موضوعات ملی

به‌خاطر توجهاتی که در انتخابات ریاست جمهوری به نامزدی رییسی معطوف شد، شبکه مالی آستان قدس رضوی و نیز توجیهات هفتگی در مواضع جنجالی علم‌الهدی امام‌جمعه این شهر که مهم‌ترین تریبون تندروهای حکومتی را در اختیار دارد، عملا حاکمیت دولت و مردم در شهر مهد و استان خراسان رضوی، زیرپا گذاشته می‌شود . مواضع علم‌الهدی که با صراحت و بدون خجالت، مواضع سیاسی و اجتماعی این جناح تندرو را در حوزه سیاست داخلی و خارجی و مسائل فرهنگی بیان می‌کند و نیز کلیدخوردن تظاهرات دی‌ماه سال ۹۶ از سه شهر این استان، ازجمله عواملی است که تحولات خراسان رضوی را به موضوعاتی مورد توجه کل جامعه تبدیل کرده است. پیروزی و یا شکست این جریان‌ها در این استان، می‌تواند تبعات مثبت و منفی در دیگر حوزه‌های جغرافیایی کشور داشته باشد.        

نتیجه‌گیری:

به‌نظر می رسد نهادهای حکومتی در خراسان رضوی، ترسیم مدینه فاضله‌ای را جست‌وجو می‌کنند که تیم ابراهیم رییسی، رییس آستان قدس رضوی، با حمایت احمد علم‌الهدی، پدر همسرش و امام جمعه مشهد و نماینده ولی فقیه در آن استان، رویای تحقق آن را درسر می‌پروراند و فکر می‌کنند خراسان رضوی می‌تواند نمونه اولیه تحقق خیالات خطرناک آنها برای احیای خلافت صدر اسلام با به‌تخت نشاندن رییسی به‌عنوان ولی فقیه باشد. رای‌دهندگان هنگام انتخابات شورای پنجم می‌گفتند شهر مشهد را از دست افراد تندروی استان پس خواهند گرفت. اما به‌نظر می‌رسد که این آرزو محقق نشده و چالش میان آن‌ها و مردم را به‌صورت یک منازعه دائمی درآوده است؛ هرچندکه آن‌ها باتوجه به قدرت و امکانات امنیتی، سیاسی و قضایی، هرروز سعی می‌کنند حوزه‌ها و مکان‌های بیشتری را در کنترل و اختیار خود بگیرند.

اما علی‌رغم همه تلاش‌های جریانات تندرو که شبکه‌های مالی و اعتقادی و سیاسی آن‌ها را به‌هم پیوند داده و قدرتی گسترده به آن‌ها بخشیده است، با رشد و گسترش نارضایتی در حوزه اقتصادی، تغییر سبک زندگی و فکری مردم و تغییر مسائل و موضوعات استان خراسان رضوی به  موضوعاتی ملی، اقدامات آن‌ها با واکنش‌های اجتماعی سریع روبه‌رو می‌شود. هرچند که آن‌ها برای مقابله با این وضع، سیاست دوگام به‌پیش، یک گام به‌پس را دنبال می‌کنند، تا بتوانند با مدیریت آستانه تحمل جامعه، سیاست‌های خود را نیز به‌نحو مقتضی به‌پیش برند .